Vaginaal onderzoek tijdens de zwangerschap: wat kun je verwachten

Wat is een vaginaal onderzoek?

Een vaginaal onderzoek, ook wel inwendig onderzoek of vaginaal toucher (VT) genoemd, is een onderzoek waarbij je verloskundige of gynaecoloog met twee vingers de baarmoedermond beoordeelt. Het klinkt misschien spannend of oncomfortabel, maar het is een routineonderzoek dat belangrijke informatie geeft over hoe je zwangerschap en bevalling verlopen.

Tijdens een vaginaal onderzoek beoordeelt je zorgverlener verschillende dingen: hoe ver je baarmoedermond is ontsloten (in centimeters, van 0 tot 10), hoe dun de baarmoedermond is geworden (verstrijking), hoe zacht de baarmoedermond aanvoelt, in welke richting de baarmoedermond wijst (naar achteren of naar voren) en hoe diep het hoofdje van je baby in het bekken staat (indaling). Al deze informatie samen geeft een beeld van hoe ver het bevalproces gevorderd is.

In tegenstelling tot wat veel vrouwen denken, is een vaginaal onderzoek niet standaard bij elke prenatale controle. In Nederland worden er tijdens de zwangerschap relatief weinig vaginale onderzoeken gedaan — veel minder dan in sommige andere landen. Je verloskundige doet het alleen als er een duidelijke reden voor is.

Wanneer wordt een vaginaal onderzoek gedaan?

Er zijn verschillende situaties tijdens de zwangerschap en bevalling waarin een vaginaal onderzoek kan worden gedaan:

Bij de bevalling. Dit is de meest voorkomende reden. Tijdens de bevalling wordt af en toe een vaginaal onderzoek gedaan om te controleren hoe ver je ontsluiting is. Meestal wordt dit gedaan bij aankomst in het ziekenhuis of bij de verloskundige thuis, en vervolgens om de paar uur om de voortgang te beoordelen. Het doel is om te zien of de bevalling goed vordert en of er actie nodig is.

Bij vermoeden van gebroken vliezen. Als je denkt dat je vliezen zijn gebroken (je verliest vocht), kan een speculumonderzoek (met een eendebek) worden gedaan om te kijken of er inderdaad vruchtwater afloopt. Dit is iets anders dan een vaginaal toucher — bij het speculumonderzoek worden de vingers niet ingebracht, alleen het speculum.

Bij bloedverlies. Als je bloedverlies hebt in de zwangerschap, kan een speculumonderzoek worden gedaan om te kijken waar het bloedverlies vandaan komt. Let op: bij vermoeden van placenta praevia wordt geen vaginaal toucher gedaan vanwege het risico op bloeding.

Rond de uitgerekende datum. Sommige verloskundigen doen rond week 40 tot 41 een vaginaal onderzoek om te beoordelen of de baarmoedermond al aan het rijpen is. Dit kan helpen bij de beslissing of en wanneer de bevalling wordt ingeleid. Dit onderzoek is optioneel — je mag het weigeren als je het niet wilt.

Bij het strippen van de vliezen. Strippen is een methode om de bevalling op gang te brengen, waarbij de verloskundige met de vinger de vliezen lostmaakt van de baarmoedermond. Dit wordt soms aangeboden rond de uitgerekende datum om een inleiding te voorkomen. Het is een vorm van vaginaal onderzoek en kan als oncomfortabel worden ervaren.

Bij een vaginale infectie. Als er verdenking is op een infectie (bijvoorbeeld door afwijkende afscheiding, jeuk of een brandend gevoel), kan er een wattenstaafje (kweek) worden afgenomen. Dit is een ander soort onderzoek dan een vaginaal toucher.

Hoe verloopt een vaginaal onderzoek?

Als je nog nooit een vaginaal onderzoek hebt gehad — of als je er tegenop ziet — kan het helpen om te weten wat je kunt verwachten. Hier volgt een stap-voor-stap beschrijving:

Voorbereiding. Je verloskundige legt uit waarom het onderzoek nodig is en vraagt je toestemming. Je mag altijd weigeren. Vervolgens trek je je onderbroek uit en ga je op het bed liggen, op je rug, met je knieën gebogen en je benen iets uit elkaar. Je verloskundige draagt handschoenen en gebruikt glijmiddel.

Het onderzoek zelf. Je verloskundige brengt voorzichtig twee vingers in je vagina en voelt de baarmoedermond. Ze beoordeelt de ontsluiting, verstrijking, consistentie en de stand van het hoofdje. Het hele onderzoek duurt meestal maar dertig seconden tot een minuut.

Wat voel je? Het onderzoek kan oncomfortabel zijn — er is druk en het kan een beetje prikken of krampachtig aanvoelen. Sommige vrouwen vinden het pijnlijk, anderen vinden het prima te doen. Het verschilt per persoon en hangt ook af van hoe ver je ontsluiting al is. Als je ontspannen bent, is het minder oncomfortabel. Probeer langzaam adem te halen en je buik- en bekkenspieren te ontspannen.

Na het onderzoek. Je kunt soms licht bloedverlies hebben na een vaginaal onderzoek. Dit is normaal en komt doordat de baarmoedermond gevoelig en goed doorbloed is. Het bloedverlies stopt meestal vanzelf. Als het hevig wordt of aanhoudt, neem dan contact op met je verloskundige.

Mag je een vaginaal onderzoek weigeren?

Ja, absoluut. Een vaginaal onderzoek is een medische handeling waarvoor je toestemming nodig is. Je hebt altijd het recht om het te weigeren, ook tijdens de bevalling. Dit is vastgelegd in de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO).

Er zijn vrouwen die een vaginaal onderzoek als bijzonder onprettig ervaren, bijvoorbeeld door een voorgeschiedenis van seksueel misbruik, trauma of eerdere nare ervaringen. Als dit op jou van toepassing is, bespreek dit dan van tevoren met je verloskundige. Zij kan het onderzoek aanpassen, extra voorzichtig zijn of samen met jou kijken of er alternatieven zijn.

Het is ook goed om te weten dat een vaginaal onderzoek niet altijd noodzakelijk is. Tijdens de bevalling kan je verloskundige vaak aan je gedrag, ademhaling en de geluiden die je maakt inschatten hoe ver je bent. Veel ervaren verloskundigen kunnen de voortgang prima beoordelen zonder vaginaal onderzoek. Als je liever zo min mogelijk vaginale onderzoeken hebt, bespreek dit dan in je geboorteplan.

Wat je niet kunt weigeren, is de verantwoordelijkheid van je zorgverlener om goede zorg te leveren. Als er een medische noodzaak is (bijvoorbeeld bij vermoeden van navelstrengvoorval of stuitligging tijdens de bevalling), zal je verloskundige uitleggen waarom het onderzoek belangrijk is. Je mag dan nog steeds weigeren, maar ze zal je duidelijk informeren over de mogelijke gevolgen.

Vaginaal onderzoek bij inleiding en bevalling

Tijdens de bevalling is het vaginaal onderzoek het belangrijkste hulpmiddel om de voortgang te beoordelen. Hier is wat je kunt verwachten in verschillende scenario's:

Bij aankomst in het ziekenhuis. Als je met weeën binnenkomt, wordt er meestal een vaginaal onderzoek gedaan om te bepalen hoe ver je ontsluiting is. Dit helpt te bepalen of je wordt opgenomen of dat je beter nog even naar huis kunt gaan. Veel vrouwen die denken al ver te zijn, blijken pas een of twee centimeter ontsluiting te hebben — dat is teleurstellend maar heel normaal.

Tijdens de ontsluiting. In de ontsluitingsfase wordt gemiddeld elke twee tot vier uur een vaginaal onderzoek gedaan. Vaker is meestal niet nodig en kan zelfs contraproductief zijn: te veel onderzoeken verhogen het risico op infectie en kunnen stressvol zijn. Een goede verloskundige houdt het aantal onderzoeken tot een minimum.

Bij een inleiding. Als je bevalling wordt ingeleid, begint de procedure vaak met een vaginaal onderzoek om de uitgangssituatie te beoordelen. Op basis van de Bishop-score (een puntensysteem dat de rijpheid van de baarmoedermond beoordeelt) wordt bepaald welke methode van inleiden het meest geschikt is: een ballonkatheter, prostaglandine-gel, een tabletsje of het breken van de vliezen.

Bij een epiduraal. Voordat je een epiduraal krijgt, wordt vaak een vaginaal onderzoek gedaan om te controleren hoe ver je ontsluiting is. Als je bijna volledige ontsluiting hebt, kan het zijn dat een epiduraal niet meer zinvol is omdat de persfase al bijna begint.

Tips om het onderzoek zo comfortabel mogelijk te maken

Hoewel een vaginaal onderzoek nooit de leukste ervaring zal zijn, zijn er dingen die je kunt doen om het zo draaglijk mogelijk te maken:

• Communiceer. Vertel je verloskundige als je nerveus bent, als het pijn doet of als je wilt dat ze stopt. Een goede zorgverlener neemt de tijd en past haar aanpak aan.
• Adem rustig. Concentreer je op langzame, diepe ademhaling. In door je neus, uit door je mond. Dit helpt je bekkenbodemspieren te ontspannen, wat het onderzoek minder oncomfortabel maakt.
• Ontspan je benen. Laat je knieën naar buiten vallen in plaats van ze actief open te houden. Spanning in je beenspieren straalt door naar je bekkenbodem.
• Vraag om uitleg. Als je wilt weten wat je verloskundige voelt, vraag het dan. Het kan helpen om te begrijpen wat er gebeurt. Sommige vrouwen vinden het prettig om zelf ook te voelen — je mag je verloskundige vragen of je de baarmoedermond mag voelen als dat je helpt om het proces te begrijpen.
• Kies het juiste moment. Tijdens de bevalling kun je het onderzoek laten doen tussen de weeën door, als je lichaam ontspannen is. Zeg dit gerust tegen je verloskundige.
• Neem iemand mee. De aanwezigheid van je partner of een andere steunpersoon kan helpen om je op je gemak te voelen.

Het is ook goed om te weten dat de uitkomst van een vaginaal onderzoek slechts een momentopname is. Het zegt iets over hoe je baarmoedermond er nu uitziet, maar het voorspelt niet hoe snel de bevalling zal vorderen. Vrouwen met twee centimeter ontsluiting kunnen binnen een uur volledig ontsloten zijn, en vrouwen met vijf centimeter ontsluiting kunnen nog uren nodig hebben. Laat je dus niet ontmoedigen door een getal.

Wil je meer weten over hoe je je kunt voorbereiden op de bevalling? Lees dan ook ons artikel over rugpijn verlichten tijdens de zwangerschap — rugpijn kan tijdens de bevalling een belangrijke rol spelen, zeker bij rugweeën.

Je lichaam weet hoe het moet. Vertrouw erop, stel je vragen en weet dat elke verloskundige het doel heeft om je een veilige en respectvolle ervaring te geven. En onthoud: je mag altijd nee zeggen, je mag altijd vragen stellen en je mag altijd een moment nemen voordat je een beslissing neemt.

Let op: dit artikel is informatief van aard en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd je verloskundige of gynaecoloog bij vragen of klachten.