Schildklierproblemen en zwangerschap: wat je moet weten

Wat doet je schildklier eigenlijk?

Je schildklier is een klein, vlindervormig orgaan dat voor in je hals zit, net onder je adamsappel. Ondanks zijn bescheiden formaat speelt het een enorm belangrijke rol in je lichaam. Je schildklier maakt schildklierhormonen aan — met name T3 (trijodothyronine) en T4 (thyroxine) — die als een soort gaspedaal werken voor je stofwisseling. Ze beïnvloeden bijna elk orgaan in je lichaam: je hartslag, je lichaamstemperatuur, je energieniveau, je spijsvertering, je gewicht en zelfs je stemming.

Tijdens de zwangerschap worden de schildklierhormonen nog belangrijker dan ze al waren. In de eerste twaalf weken van de zwangerschap heeft je baby nog geen eigen werkende schildklier en is hij volledig afhankelijk van jouw schildklierhormonen voor zijn hersenontwikkeling en groei. Daarna begint de schildklier van je baby zelf hormonen te produceren, maar ook dan blijft jouw bijdrage belangrijk.

Het is daarom cruciaal dat je schildklier goed functioneert, vooral in het eerste trimester. Gelukkig worden schildklierproblemen steeds beter herkend en behandeld. Als je weet waar je op moet letten, kun je samen met je verloskundige of huisarts eventuele problemen vroeg aanpakken.

Hoe verandert je schildklier tijdens de zwangerschap?

Je lichaam ondergaat tijdens de zwangerschap enorme veranderingen, en je schildklier is daar geen uitzondering op. Er gebeuren een paar belangrijke dingen:

Je schildklier wordt groter. Tijdens de zwangerschap neemt je schildklier met ongeveer tien tot veertig procent in omvang toe. Dit is normaal en nodig om aan de verhoogde vraag naar schildklierhormonen te voldoen. Je merkt dit meestal niet, maar sommige vrouwen voelen een lichte druk in hun hals.

De hormoonproductie stijgt. Je lichaam heeft tijdens de zwangerschap tot vijftig procent meer schildklierhormonen nodig dan normaal. Dit komt doordat je baby schildklierhormonen nodig heeft, je bloedvolume toeneemt en het hormoon hCG (dat ook het zwangerschapshormoon wordt genoemd) de schildklier stimuleert.

TSH-waarden fluctueren. TSH (thyroïdstimulerend hormoon) is het hormoon dat je hypofyse aanmaakt om je schildklier aan te sturen. In het eerste trimester daalt je TSH-waarde doordat hCG een vergelijkbare stimulerende werking heeft op de schildklier. Dit is normaal en geen reden tot zorg. Na het eerste trimester stijgt je TSH weer naar het normale niveau.

Jodium-behoefte neemt toe. Jodium is de grondstof voor schildklierhormonen. Tijdens de zwangerschap heb je meer jodium nodig — zo'n 200 tot 250 microgram per dag in plaats van de gebruikelijke 150 microgram. In Nederland wordt jodium toegevoegd aan bakkerszout en is het aanwezig in zuivelproducten, maar een tekort komt vaker voor dan je denkt.

Al deze veranderingen verlopen bij de meeste vrouwen probleemloos. Maar als je schildklier al kwetsbaar was — bijvoorbeeld door een auto-immuunaandoening of een jodiumtekort — kan de extra belasting van de zwangerschap tot problemen leiden.

Hypothyreoïdie: een te trage schildklier

Hypothyreoïdie betekent dat je schildklier te weinig hormonen aanmaakt. Het is de meest voorkomende schildklieraandoening tijdens de zwangerschap en treft twee tot drie procent van alle zwangere vrouwen. De meest voorkomende oorzaak is de ziekte van Hashimoto, een auto-immuunaandoening waarbij je afweersysteem de schildklier aanvalt.

Symptomen van hypothyreoïdie overlappen helaas sterk met gewone zwangerschapsklachten, waardoor het vaak niet meteen herkend wordt:

• Extreme vermoeidheid (meer dan je zou verwachten bij de zwangerschap)
• Kouwelijkheid — je hebt het altijd koud
• Verstopping (obstipatie)
• Droge huid en haar
• Gewichtstoename die meer is dan verwacht
• Concentratieproblemen, "wattenhoofd"
• Somberheid of depressieve gevoelens
• Spierpijn en stijfheid
• Een opgezwollen gezicht of gezwollen handen en voeten

Als je een of meer van deze klachten hebt en ze zijn heviger dan je bij een normale zwangerschap zou verwachten, bespreek het dan met je verloskundige. Een simpele bloedtest (TSH en vrij T4) kan uitwijzen of je schildklier traag werkt.

Risico's van onbehandelde hypothyreoïdie. Een te trage schildklier die niet wordt behandeld, kan serieuze gevolgen hebben voor zowel jou als je baby:

• Verhoogd risico op miskraam, vooral in het eerste trimester
• Pre-eclampsie (zwangerschapsvergiftiging)
• Bloedarmoede
• Placenta-loslating
• Laag geboortegewicht
• Problemen met de hersenontwikkeling van je baby
• Vroeggeboorte

Het goede nieuws: hypothyreoïdie is uitstekend te behandelen met levothyroxine, een synthetische versie van het schildklierhormoon T4. Dit medicijn is volkomen veilig tijdens de zwangerschap en borstvoeding. Als je al voor de zwangerschap levothyroxine gebruikte, zal je dosering waarschijnlijk verhoogd moeten worden — vaak met dertig tot vijftig procent. Bespreek dit zo snel mogelijk met je arts wanneer je zwanger bent.

Hyperthyreoïdie: een te snelle schildklier

Hyperthyreoïdie betekent dat je schildklier te veel hormonen aanmaakt. Dit is minder gebruikelijk dan hypothyreoïdie en treft ongeveer 0,1 tot 0,4 procent van de zwangere vrouwen. De meest voorkomende oorzaak is de ziekte van Graves, een auto-immuunaandoening.

Er is een belangrijk onderscheid: in het eerste trimester kan een tijdelijke vorm van hyperthyreoïdie ontstaan door de hoge hCG-spiegels. Dit heet zwangerschaps-hyperthyreoïdie of gestationele thyreotoxicose en gaat vaak samen met ernstige zwangerschapsmisselijkheid (hyperemesis gravidarum). Dit is meestal tijdelijk en verdwijnt na het eerste trimester zonder behandeling.

Symptomen van echte hyperthyreoïdie zijn:

• Hartkloppingen of een snel kloppend hart
• Gewichtsverlies ondanks goede eetlust
• Nervositeit, prikkelbaarheid, angstgevoelens
• Trillen van je handen
• Overmatig zweten, warmte-intolerantie
• Slecht slapen
• Frequente stoelgang of diarree
• Uitpuilende ogen (bij de ziekte van Graves)

Net als bij hypothyreoïdie overlappen sommige symptomen met gewone zwangerschapsklachten. Hartkloppingen en warmte-intolerantie komen bijvoorbeeld ook voor bij een normale zwangerschap. Maar als de klachten hevig zijn of in combinatie voorkomen, is het verstandig om het te laten checken.

Risico's van onbehandelde hyperthyreoïdie. Een te snelle schildklier kan leiden tot:

• Vroeggeboorte
• Laag geboortegewicht
• Pre-eclampsie
• Thyreotoxische crisis (zeldzaam maar ernstig)
• Hartfalen bij de moeder

De behandeling van hyperthyreoïdie tijdens de zwangerschap is complexer dan die van hypothyreoïdie. In het eerste trimester wordt meestal propylthiouracil (PTU) voorgeschreven, omdat dit het minste risico geeft voor de baby. Na het eerste trimester kan worden overgestapt op methimazol. Beide medicijnen remmen de aanmaak van schildklierhormonen. De dosering wordt zo laag mogelijk gehouden om de schildklier van je baby niet te beïnvloeden.

Schildklier en je baby's ontwikkeling

De schildklierhormonen zijn essentieel voor de ontwikkeling van je baby, en dan met name voor de hersenen. In de eerste twaalf weken is je baby volledig afhankelijk van jouw schildklierhormonen. De eigen schildklier van je baby begint rond week 12 te functioneren, maar bereikt pas rond week 20 volledige zelfstandigheid.

Onderzoek heeft aangetoond dat zelfs milde hypothyreoïdie bij de moeder in het eerste trimester kan leiden tot een lager IQ bij het kind. Dit klinkt alarmerend, maar het is belangrijk om te weten dat dit gaat over onbehandelde hypothyreoïdie. Met adequate behandeling is er geen verschil in de ontwikkeling van kinderen van moeders met en zonder schildklierproblemen.

Dit onderstreept het belang van vroege detectie. Als je risicofactoren hebt voor schildklierproblemen — zoals een bekende auto-immuunaandoening, een familiegeschiedenis van schildklierziekten, eerdere schildklierproblemen of een eerdere miskraam — vraag dan je arts om je schildklier vroeg in de zwangerschap te controleren.

Naast je schildklier is ook foliumzuur cruciaal voor de vroege ontwikkeling van je baby. Zorg ervoor dat je hier al voor de conceptie mee begint.

Wat kun je zelf doen?

Hoewel schildklierproblemen medische behandeling vereisen, zijn er ook dingen die je zelf kunt doen om je schildklier te ondersteunen:

Zorg voor voldoende jodium. Jodium is de bouwsteen van schildklierhormonen. Goede bronnen zijn zuivelproducten (melk, yoghurt, kaas), eieren, vis en brood gebakken met jodiumbevattend bakkerszout. De meeste zwangerschapssupplementen bevatten jodium — check of dat bij de jouwe het geval is. Lees ook ons artikel over supplementen tijdens de zwangerschap voor een compleet overzicht.

Vermijd teveel jodium. Te veel jodium kan juist schadelijk zijn. Vermijd zeewier (nori, wakame, kelp) in grote hoeveelheden, want dit bevat extreem veel jodium. Een sushi-rolletje af en toe is geen probleem, maar dagelijks zeewiersnacks eten wordt afgeraden.

Selenium. Het mineraal selenium speelt een rol bij de omzetting van T4 naar het actievere T3 en bij de bescherming van de schildklier tegen auto-immuunschade. Goede bronnen zijn paranoten (een tot twee per dag is voldoende), vis, vlees en eieren. Neem geen seleniumsupplement zonder overleg met je arts.

Ijzer en je schildklier. Een ijzertekort kan de werking van je schildklier negatief beïnvloeden. Zorg voor voldoende ijzer in je voeding en neem ijzersupplementen minstens vier uur gescheiden van je schildkliermedicatie in, omdat ijzer de opname van levothyroxine vermindert.

Neem je medicatie correct in. Als je levothyroxine gebruikt, neem het dan 's ochtends op een nuchtere maag, minstens dertig minuten voor het ontbijt. Neem het niet samen met calcium, ijzer of maagzuurremmers, want die verminderen de opname. Wees consequent: neem het elke dag op hetzelfde moment.

Laat regelmatig controleren. Tijdens de zwangerschap worden je schildklierwaarden elke vier tot zes weken gecontroleerd, vaker als je dosering recent is aangepast. Dit is belangrijk omdat de behoefte aan schildklierhormonen per trimester verandert.

Schildklierproblemen tijdens de zwangerschap klinken misschien eng, maar met goede monitoring en behandeling kun je een volkomen gezonde zwangerschap doormaken. Het belangrijkste is dat je het tijdig herkent en behandelt. Als je twijfelt, vraag om een bloedtest — het kost weinig en kan veel opleveren.

Let op: dit artikel is informatief van aard en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd je verloskundige of gynaecoloog bij vragen of klachten.