Zwangerschapsdiabetes: oorzaken, risico's en dieet

Wat is zwangerschapsdiabetes?

Zwangerschapsdiabetes (ook wel diabetes gravidarum of gestationele diabetes genoemd) is een vorm van diabetes die ontstaat tijdens de zwangerschap bij vrouwen die voor de zwangerschap geen diabetes hadden. Het komt voor bij ongeveer twee tot vijf procent van alle zwangerschappen in Nederland en wordt meestal ontdekt in het tweede trimester, rond week 24 tot 28.

Bij zwangerschapsdiabetes reageert je lichaam minder goed op het hormoon insuline. Insuline is het hormoon dat ervoor zorgt dat suiker (glucose) uit je bloed wordt opgenomen in je cellen, waar het als brandstof wordt gebruikt. Tijdens de zwangerschap maakt je placenta hormonen aan die de werking van insuline tegenwerken. Normaal gesproken compenseert je alvleesklier dit door meer insuline te maken, maar bij zwangerschapsdiabetes is die compensatie niet voldoende. Het gevolg is dat je bloedsuikerspiegel te hoog wordt.

Het is belangrijk om te weten dat zwangerschapsdiabetes niet jouw schuld is. Het is een gevolg van hormonale veranderingen die bij elke zwangerschap plaatsvinden. Sommige vrouwen zijn er simpelweg gevoeliger voor dan anderen.

Hoe wordt zwangerschapsdiabetes ontdekt?

Zwangerschapsdiabetes geeft meestal geen duidelijke symptomen. Daarom wordt er actief op gescreend. Je verloskundige zal bij elk prenataal bezoek je urine controleren op glucose. Als daar herhaaldelijk suiker in wordt gevonden, of als je risicofactoren hebt, wordt een glucosetolerantietest (GTT) aangevraagd.

De glucosetolerantietest werkt als volgt:

• Je komt 's ochtends nuchter (zonder ontbijt) naar het laboratorium.
• Er wordt bloed afgenomen om je nuchtere bloedsuiker te meten.
• Je drinkt een suikeroplossing met 75 gram glucose (dit smaakt zoet en een beetje smerig, maar het is goed te doen).
• Na een en twee uur wordt opnieuw bloed afgenomen.
• Als een of meer waarden boven de norm liggen, is er sprake van zwangerschapsdiabetes.

De test wordt standaard aangeboden rond week 24 tot 28, maar kan eerder worden gedaan als je risicofactoren hebt. Risicofactoren zijn onder andere:

• Overgewicht (BMI boven 30)
• Zwangerschapsdiabetes bij een eerdere zwangerschap
• Diabetes type 2 bij directe familieleden (ouders, broers, zussen)
• Eerder een baby gekregen van meer dan 4500 gram
• Bepaalde etnische achtergronden (Zuid-Aziatisch, Afrikaans, Caribisch)
• Leeftijd boven de 35 jaar
• PCOS (polycysteus ovariumsyndroom)

Als je een of meer van deze risicofactoren hebt, bespreek dit dan met je verloskundige. Het is beter om het vroeg te ontdekken dan te laat.

Wat zijn de risico's?

Zwangerschapsdiabetes kan risico's met zich meebrengen voor zowel jou als je baby, maar het is belangrijk om te benadrukken dat deze risico's goed te beperken zijn met de juiste behandeling. De meeste vrouwen met zwangerschapsdiabetes krijgen een volkomen gezonde baby.

Risico's voor je baby:

• Macrosomie — je baby kan groter en zwaarder worden dan gemiddeld (meer dan 4000-4500 gram). Dit komt doordat de hoge bloedsuiker via de placenta naar je baby gaat, die vervolgens extra insuline aanmaakt en de suiker opslaat als vet.
• Lage bloedsuiker na de geboorte — doordat je baby gewend was aan veel suiker (en dus veel insuline aanmaakte), kan de bloedsuiker na de geboorte tijdelijk te laag worden. Dit wordt in het ziekenhuis gecontroleerd.
• Geelzucht — baby's van moeders met zwangerschapsdiabetes hebben een iets hoger risico op geelzucht na de geboorte.
• Vroeggeboorte — bij slecht gereguleerde bloedsuikers is er een verhoogd risico op een vroeggeboorte.

Risico's voor jou:

• Pre-eclampsie — zwangerschapsdiabetes verhoogt het risico op hoge bloeddruk en pre-eclampsie. Daarom wordt je bloeddruk extra in de gaten gehouden.
• Keizersnede — als je baby erg groot is, kan een keizersnede nodig zijn.
• Diabetes type 2 later in het leven — vrouwen die zwangerschapsdiabetes hebben gehad, hebben een verhoogd risico om later in hun leven diabetes type 2 te ontwikkelen. Dit risico kun je verkleinen door een gezonde leefstijl te handhaven.

Het zwangerschapsdiabetes-dieet

De basis van de behandeling van zwangerschapsdiabetes is voeding. In veel gevallen (zo'n tachtig procent) is aanpassing van je eetpatroon voldoende om je bloedsuikerspiegel onder controle te houden, zonder medicatie.

Het doel is niet om zo min mogelijk te eten — je bent zwanger en je lichaam en baby hebben voedingsstoffen nodig. Het doel is om je bloedsuiker stabiel te houden door slim te kiezen wat je eet en wanneer.

Spreid je maaltijden. Eet drie kleine hoofdmaaltijden en twee tot drie tussendoortjes per dag. Zo voorkom je pieken en dalen in je bloedsuiker. Sla geen maaltijden over.

Kies voor complexe koolhydraten. Niet alle koolhydraten zijn gelijk. Kies voor volkoren brood in plaats van wit, zilvervliesrijst in plaats van witte rijst, en havermout in plaats van cornflakes. Complexe koolhydraten worden langzamer verteerd en geven een geleidelijke bloedsuikerstijging.

Combineer koolhydraten met eiwitten en vetten. Een boterham met alleen jam geeft een snelle suikerpiek. Een boterham met pindakaas of kaas wordt langzamer verteerd. Combineer altijd je koolhydraten met een bron van eiwit of gezond vet.

Beperk suiker en geraffineerde producten. Snoep, frisdrank, vruchtensap, gebak en witte pasta en rijst laten je bloedsuiker snel stijgen. Dit betekent niet dat je nooit meer iets lekkers mag, maar wees er bewust mee. Een stukje pure chocolade (70% cacao of meer) is een betere keuze dan melkchocolade.

Eet voldoende vezels. Vezels vertragen de opname van suiker. Groenten, peulvruchten, noten, zaden en volkoren producten zijn allemaal vezelrijk. Streef naar minstens 25 gram vezels per dag.

Een voorbeeld van een dagmenu:

• Ontbijt: twee sneetjes volkorenbrood met ei en avocado, een kop thee
• Tussendoor: een handje noten met een stuk fruit (appel of peer)
• Lunch: volkorenwrap met kip, groenten en hummus
• Tussendoor: volkoren cracker met cottage cheese en komkommer
• Avondeten: zilvervliesrijst met zalm, broccoli en een salade
• Avondsnack: volle yoghurt met een paar walnoten

Voor meer inspiratie kun je ons weekmenu voor de zwangerschap bekijken en aanpassen aan de richtlijnen voor zwangerschapsdiabetes.

Bewegen helpt je bloedsuiker reguleren

Naast voeding is beweging de tweede pijler van de behandeling. Lichaamsbeweging maakt je cellen gevoeliger voor insuline, waardoor je bloedsuiker sneller daalt na een maaltijd.

Het advies is om minstens dertig minuten per dag matig intensief te bewegen, bijvoorbeeld stevig wandelen, fietsen of zwemmen. Het is het meest effectief om na de maaltijd te bewegen — een kwartiertje wandelen na het eten kan je bloedsuiker al merkbaar verlagen.

Je hoeft geen zware workouts te doen. Juist rustige, regelmatige beweging werkt het beste. Lees meer over veilige vormen van bewegen in ons artikel over sporten tijdens de zwangerschap.

Naast de bloedsuikerregulatie heeft bewegen nog meer voordelen: het helpt tegen vermoeidheid, verbetert je slaap, vermindert stress en kan helpen bij het op peil houden van een gezond gewicht.

Bloedsuiker meten en insuline

Als je de diagnose zwangerschapsdiabetes hebt gekregen, zul je je bloedsuiker zelf gaan meten met een bloedsuikermeter. Dit doe je doorgaans vier keer per dag: nuchter (voor het ontbijt) en een uur na elke hoofdmaaltijd.

De streefwaarden zijn:

• Nuchter: lager dan 5,3 mmol/L
• Een uur na de maaltijd: lager dan 7,8 mmol/L
• Twee uur na de maaltijd: lager dan 6,7 mmol/L

Je verloskundige of internist kan je andere streefwaarden meegeven op basis van jouw situatie. Houd een dagboek bij van je bloedsuikerwaarden en je voeding, zodat je patronen kunt herkennen.

Als je bloedsuiker ondanks dieet en beweging te hoog blijft, kan insuline nodig zijn. Ongeveer twintig procent van de vrouwen met zwangerschapsdiabetes heeft insuline-injecties nodig. Dit klinkt eng, maar de naalden zijn heel dun en de meeste vrouwen wennen er snel aan. Insuline is veilig voor je baby — het passeert de placenta niet.

In sommige gevallen wordt metformine (een tablet) voorgeschreven als alternatief voor insuline. Dit wordt steeds vaker gebruikt en is ook veilig tijdens de zwangerschap, hoewel er wat minder lange-termijnonderzoek beschikbaar is dan voor insuline.

Na de bevalling: wat kun je verwachten?

Bij de overgrote meerderheid van vrouwen verdwijnt de zwangerschapsdiabetes direct na de bevalling. Zodra de placenta er is, stoppen de hormonen die de insulineresistentie veroorzaakten. Je bloedsuiker wordt na de bevalling gecontroleerd om te bevestigen dat alles weer normaal is.

Wel is het belangrijk om te weten dat je een verhoogd risico hebt op het ontwikkelen van diabetes type 2 later in het leven. Dit risico is circa dertig tot vijftig procent over een periode van tien tot twintig jaar. Het goede nieuws: je kunt dit risico flink verlagen door een gezond gewicht te handhaven, regelmatig te bewegen en gevarieerd te eten.

Het advies is om zes weken na de bevalling en daarna jaarlijks je nuchtere bloedsuiker te laten controleren. Zo wordt een eventuele diabetes type 2 vroeg opgespoord en kun je op tijd actie ondernemen.

Bij een volgende zwangerschap is de kans op hernieuwde zwangerschapsdiabetes groter, maar niet zeker. Begin op tijd met gezonde voeding en beweging, en bespreek het met je verloskundige zodat er vroeg getest kan worden.

Zwangerschapsdiabetes is een tijdelijke aandoening die goed te behandelen is. Met de juiste voeding, beweging en eventueel medicatie kun je je bloedsuiker prima onder controle houden en krijg je een gezonde baby. Het vraagt wat extra aandacht en discipline, maar je kunt dit. En vergeet niet: je doet het niet alleen. Je verloskundige, diëtist en internist staan klaar om je te begeleiden.

Let op: dit artikel is informatief van aard en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd je verloskundige of gynaecoloog bij vragen of klachten.