Perineum: scheuren voorkomen en herstellen

Wat is het perineum en waarom is het belangrijk?

Het perineum — in de volksmond ook wel de "dam" genoemd — is het stukje huid en weefsel tussen je vagina en je anus. Het is maar een paar centimeter, maar bij de bevalling speelt het een cruciale rol. Tijdens de uitdrijving moet dit weefsel enorm oprekken om het hoofdje van je baby door te laten. En dat gaat niet altijd zonder scheuren.

Laten we eerlijk zijn: het perineum is een onderwerp waar veel zwangere vrouwen liever niet aan denken. De gedachte aan scheuren of knippen doet bij voelen al pijn. Maar kennis is macht, en als je weet wat er kan gebeuren en wat je kunt doen om het risico te verkleinen, neem je een stuk angst weg. Want het goede nieuws is: er is veel dat je zelf kunt doen.

Ongeveer 85 procent van de vrouwen die vaginaal bevallen, krijgt enige vorm van perineumletsel. Dat klinkt schrikbarend, maar het overgrote deel betreft lichte scheurtjes die snel genezen. Ernstig letsel komt bij slechts drie tot vier procent van de bevallingen voor. En met de juiste voorbereiding kun je de kans op scheuren aanzienlijk verkleinen.

Heb je al nagedacht over je bevalplan? Neem ook je wensen rondom het perineum daarin op: wil je warme kompressen, wil je liever niet geknipt worden, wil je een bepaalde baring houding?

De graden van scheuren uitgelegd

Niet alle scheuren zijn hetzelfde. Ze worden ingedeeld in vier graden, van licht tot ernstig:

Graad 1: oppervlakkig scheurtje. Alleen de huid van het perineum is gescheurd, niet het onderliggende spierweefsel. Dit is het meest voorkomende type. Het geneest snel, vaak zonder hechtingen. Je voelt er na een paar dagen weinig meer van.

Graad 2: scheur door de spier. De huid én het onderliggende spierweefsel van het perineum zijn gescheurd. Dit wordt gehecht en geneest meestal binnen vier tot zes weken. Je hebt de eerste weken last bij zitten, lopen en naar het toilet gaan, maar het herstelt goed.

Graad 3: scheur tot in de kringspier van de anus. De scheur loopt door tot in de sfincter (sluitspier) van je anus. Dit is een ernstigere scheur die zorgvuldig moet worden gehecht, bij voorkeur door een ervaren arts. Het herstel duurt langer (zes tot twaalf weken) en er is een risico op problemen met de continentie (controle over winden en ontlasting). Dit komt bij twee tot drie procent van de bevallingen voor.

Graad 4: scheur tot in het slijmvlies van de anus. De scheur loopt door tot in de darmwand. Dit is de ernstigste vorm en komt gelukkig zelden voor (minder dan een procent). Het wordt op de operatiekamer gehecht en het herstel is langdurig. Nazorg door een gespecialiseerd team is belangrijk.

Episiotomie (knip). Een episiotomie is geen scheur maar een bewuste knip die de verloskundige of arts maakt in het perineum om de vaginale opening te vergroten. Vroeger werd dit routinematig gedaan, maar tegenwoordig wordt het alleen nog op indicatie toegepast — bijvoorbeeld bij een stuitbevalling, een vacuüm- of forcepsextractie of als de baby er snel uit moet. De knip wordt schuin gemaakt (mediolateraal) om de kringspier te vermijden.

Hoe kun je scheuren voorkomen?

Je kunt het risico op scheuren niet tot nul reduceren, maar je kunt het wel flink verkleinen. Hier zijn de bewezen methoden:

Perineummassage vanaf week 34-36.

Dit is de best onderzochte methode om scheuren te voorkomen, met name bij vrouwen die hun eerste baby krijgen. Onderzoek toont aan dat regelmatige perineummassage het risico op ernstige scheuren (graad 3 en 4) en episiotomie significant vermindert.

Hoe doe je het? Was je handen, gebruik een neutrale olie (amandel-, olijf- of speciale perineumolie) en breng je duimen ongeveer drie tot vier centimeter in de vagina. Druk naar beneden en naar de zijkanten (richting je anus) en houd die druk vijftien tot dertig seconden vast. Je voelt een branderig, strekkend gevoel — dat is precies de bedoeling. Dit gevoel bereidt je lichaam en je geest voor op de sensatie tijdens de uitdrijving.

Doe dit drie tot vier keer per week, vijf tot tien minuten per keer. Je partner kan het ook voor je doen — sommige vrouwen vinden het makkelijker als iemand anders het doet. In het begin voelt het oncomfortabel en raar, maar na een paar keer went het. Het weefsel wordt merkbaar soepeler.

Warme kompressen tijdens de uitdrijving.

Uit onderzoek blijkt dat het aanbrengen van een warm, vochtig kompres op het perineum tijdens de persfase het risico op ernstige scheuren vermindert. De warmte verhoogt de doorbloeding, ontspant het weefsel en maakt het rekbaarder. Vraag je verloskundige of dit mogelijk is en neem het op in je bevalplan.

Gecontroleerd persen.

De manier waarop je perst, heeft grote invloed op het risico op scheuren. Krachtig, langdurig persen op commando ("Aanspannen! Persen! Vasthouden!") vergroot de kans op scheuren. Beter is het om te luisteren naar je lichaam en te persen wanneer je de drang voelt — korte, gecontroleerde persweeën. Je verloskundige begeleidt je hierbij.

Het moment dat het hoofdje van je baby kroont (het breedste punt passeert) is het kritieke moment. Je verloskundige zal je dan vragen om even te stoppen met persen, te hijgen of te blazen, zodat het weefsel de tijd krijgt om langzaam op te rekken. Dit voelt contra-intuïtief — je wilt persen — maar die paar seconden geduld kunnen het verschil maken.

Bevallingshouding.

Je houding tijdens de uitdrijving maakt uit. Op je rug liggen met je benen in de beensteunen is de minst gunstige houding voor je perineum — het perst het perineum samen en beperkt de ruimte. Betere houdingen zijn:

• Op handen en knieën: vermindert de druk op het perineum en vergroot de bekkenuitgang.
• Zijligging: ontspannen houding die het perineum ontlast.
• Staand of hurkend: de zwaartekracht helpt, maar de snelheid kan groter zijn — overleg met je verloskundige.
• Op een baarkruk: combineert de voordelen van een verticale houding met steun.

Lees meer over de verschillende fasen en posities in ons artikel over de fasen van de bevalling.

Bekkenbodemoefeningen tijdens de zwangerschap.

Een sterke én soepele bekkenbodem helpt bij de bevalling. Het gaat niet alleen om aanspannen, maar juist ook om ontspannen. Oefen dagelijks: span aan, houd vast, ontspan bewust. Die bewuste ontspanning is wat je nodig hebt als het hoofdje van je baby door je bekkenbodem gaat.

Bevalling in water.

Sommige onderzoeken suggereren dat een waterbevalling het risico op scheuren vermindert. Het warme water ontspant het weefsel en de opwaartse druk van het water ondersteunt het perineum. Bovendien ervaren vrouwen de uitdrijving in water als minder pijnlijk, waardoor ze minder krachtig persen.

Herstel na een perineumscheur

Als je toch scheurt — en de kans is groot dat er op zijn minst een klein scheurtje is — dan is het fijn om te weten wat je kunt verwachten qua herstel.

Direct na de bevalling. Graad 1 scheurtjes worden soms niet gehecht als ze niet bloeden. Graad 2 en hoger wordt altijd gehecht, meestal direct na de bevalling. Je krijgt lokale verdoving (als je nog geen ruggenprik hebt) en de verloskundige of arts hecht het weefsel laag voor laag. De hechtingen zijn oplosbaar en hoeven niet verwijderd te worden — ze verdwijnen na twee tot vier weken vanzelf.

De eerste dagen. De eerste dagen zijn het meest oncomfortabel. Het gehechte gebied is gezwollen, gevoelig en pijnlijk. Plassen kan branden (de urine loopt over het wondgebied). Tips om het dragelijker te maken:

• Koel met een ijspakje: wikkel een ijskompres in een washandje en leg het op het perineum. Doe dit meerdere keren per dag, telkens vijftien minuten.
• Plas onder de douche: als plassen te veel pijn doet, laat dan lauw water over je vulva lopen terwijl je plast. Dit verdunt de urine en vermindert het branderige gevoel.
• Neem pijnstillers: paracetamol en ibuprofen zijn veilig tijdens het geven van borstvoeding en helpen de pijn en zwelling te verminderen.
• Gebruik een spoelflesje: veel kraamverzorgenden geven je een "periflasje" — een knijpfles waarmee je na het plassen lauw water over het gebied kunt spoelen in plaats van af te vegen met papier.
• Zit op een zwemband of speciaal kussen: dit vermindert de druk op het perineum als je zit.

De eerste weken. Na een week of twee neemt de pijn significant af. De zwelling gaat naar beneden en het wondgebied begint te genezen. Na vier tot zes weken is een graad 1 of 2 scheur bij de meeste vrouwen genezen. Je voelt misschien nog wat gevoeligheid of strakheid, maar de echte pijn is voorbij.

Je kraamverzorgende controleert je perineum dagelijks tijdens de kraamperiode. Zij let op tekenen van infectie (roodheid, zwelling, warmte, pus, vieze geur) en beoordeelt hoe het geneest. Neem contact op met je verloskundige als je koorts hebt, als de pijn toeneemt in plaats van afneemt of als je een vieze geur ruikt.

Ontlasting. De eerste ontlasting na de bevalling is voor veel vrouwen een angstmoment, zeker als je scheuren hebt. Het helpt om te weten dat de hechtingen niet openbarsten door ontlasting — ze zijn stevig genoeg. Tips: eet vezelrijk, drink veel water en neem eventueel een laxeermiddel als je verloskundige dat adviseert. Druk een schoon matje of washandje tegen je perineum terwijl je perst — dit geeft steun en een veiliger gevoel.

Langetermijngevolgen en wanneer hulp zoeken

De meeste perineumscheuren genezen goed en zonder blijvende gevolgen. Maar sommige vrouwen houden langdurig klachten. Het is belangrijk om te weten wanneer je hulp moet zoeken:

Pijn tijdens seks. Het is normaal dat seks de eerste keren na de bevalling anders voelt — het littekenweefsel is minder soepel en je hormoonspiegel (vooral bij borstvoeding) zorgt voor minder vochtigheid. Gebruik een glijmiddel en neem de tijd. Als seks na drie tot zes maanden nog steeds pijnlijk is, raadpleeg dan een bekkenfysiotherapeut. Littekenweefsel kan met massage en oefeningen soepeler worden gemaakt.

Incontinentie. Bij een graad 3 of 4 scheur is er een risico op problemen met de continentie — ongewild verlies van winden of ontlasting. Als je dit ervaart, schaam je er niet voor en zoek hulp. Een bekkenfysiotherapeut kan je helpen om de kringspier te trainen en te versterken. In sommige gevallen is aanvullende behandeling nodig.

Littekenpijn. Sommige vrouwen houden last van trekkende of stekende pijn ter hoogte van het litteken, ook maanden na de bevalling. Littekenmassage kan helpen: masseer het litteken dagelijks met een neutrale olie in kleine cirkelbewegingen om het weefsel soepel te houden en verklevingen los te maken.

Psychologische impact. Een ernstige scheur kan een traumatische ervaring zijn, zeker als het herstel lang duurt of als je last hebt van incontinentie. Praat erover met je verloskundige, huisarts of een psycholoog. Je hoeft er niet alleen doorheen.

Onthoud: je lichaam heeft iets ongelooflijks gedaan. Het heeft een baby op de wereld gezet. Het perineum is ontworpen om op te rekken en te genezen. Met de juiste zorg en het juiste geduld herstelt het in veruit de meeste gevallen volledig. Wees lief voor jezelf en geef je lichaam de tijd die het nodig heeft.

Let op: dit artikel is informatief van aard en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd je verloskundige of gynaecoloog bij vragen of klachten.