Borstontsteking herkennen en behandelen

Wat is een borstontsteking?

Je geeft al een paar weken borstvoeding en het ging goed — tot je op een ochtend wakker wordt met een borst die aanvoelt alsof iemand er een vuist in heeft gedrukt. Rood, warm, pijnlijk en hard. Je voelt je grieperig, je hebt koorts en je wilt alleen maar in bed blijven liggen. Welkom bij de borstontsteking, oftewel mastitis. Het is een van de meest gevreesde complicaties van borstvoeding, en helaas ook een van de meest voorkomende: naar schatting krijgt 1 op de 5 vrouwen er tijdens de borstvoedingsperiode mee te maken.

Een borstontsteking is een ontsteking van het borstklierweefsel. Het begint meestal met een verstopping in een melkkanaal — ook wel een verstopte melkgang genoemd. Als de melk niet goed kan doorstromen, hoopt het zich op en ontstaat er druk en spanning in het borstweefsel. Dit kan leiden tot een ontstekingsreactie, en als er bacteriën bij komen (vaak via een kloof of wondje in de tepel), kan het overgaan in een bacteriële infectie.

Het goede nieuws: de meeste borstontsteking is goed te behandelen, vaak zelfs zonder antibiotica. Maar het is belangrijk om de signalen vroeg te herkennen en snel te handelen. Hoe langer je wacht, hoe groter de kans dat het verergert.

De symptomen: hoe herken je een borstontsteking?

Een borstontsteking komt meestal in één borst voor (zelden in beide tegelijk) en ontwikkelt zich vaak snel — binnen enkele uren kun je van "een beetje oncomfortabel" naar "behoorlijk ziek" gaan. Dit zijn de signalen waar je op moet letten:

Lokale symptomen (in de borst):

• Een pijnlijke, harde plek in de borst: dit voelt als een bult of verharding, vaak wigvormig vanuit de tepel
• Roodheid: een rood, warm gebied op de borst — soms scherp afgegrensd, soms meer verspreid
• Warmte: de aangedane plek voelt warmer aan dan de rest van de borst
• Zwelling: de borst kan opgezet en gespannen aanvoelen
• Pijn bij aanraken: de borst is gevoelig en pijnlijk, ook zonder aanraking

Algemene symptomen (griepachtig):

• Koorts: temperatuur boven 38,5°C, soms met koude rillingen
• Spierpijn en gewrichtspijn: je voelt je alsof je griep hebt
• Vermoeidheid en algeheel ziek voelen: je hebt nergens energie voor
• Hoofdpijn: vaak in combinatie met koorts

Het verschil met een verstopt melkkanaal? Bij een verstopt melkkanaal heb je wel een pijnlijke bult maar geen koorts of griepgevoel. Het is als het ware het voorstadium van een borstontsteking. Als je een verstopt kanaal snel behandelt, kun je voorkomen dat het overgaat in een volledige borstontsteking.

De oorzaken: waardoor ontstaat het?

Een borstontsteking ontstaat niet zomaar. Er is bijna altijd een aanwijsbare oorzaak. De meest voorkomende:

Onvoldoende lediging van de borst. Dit is verreweg de belangrijkste oorzaak. Als je borst niet goed wordt leeggedronken, hoopt de melk zich op en raken melkkanalen verstopt. Dit kan gebeuren door:

• Te lange periodes tussen voedingen (je baby slaapt langer door, je slaat een voeding over)
• Een slechte aanleg waardoor je baby niet efficiënt drinkt
• Haastig aanleggen waardoor je baby niet goed drinkt
• Plotseling stoppen met een voeding of kolfsessie

Druk op de borst. Een te strakke bh, een autogordel die over je borst drukt, slapen op je buik of een te strak draagzakje kan druk uitoefenen op melkkanalen en ze blokkeren.

Tepelkloven en wondjes. Beschadigde tepels zijn een toegangspoort voor bacteriën. Via een kloof of scheurtje kunnen bacteriën (meestal Staphylococcus aureus) het borstweefsel binnendringen en een infectie veroorzaken. Lees ons artikel over tepelkloven voorkomen en behandelen om dit risico te verkleinen.

Overproductie van melk. Als je meer melk produceert dan je baby drinkt, is de kans op stuwing en verstopte kanalen groter. Dit komt vooral voor in de eerste weken als de melkproductie nog niet is afgestemd op de vraag.

Stress en vermoeidheid. Een verminderde weerstand maakt je vatbaarder voor ontstekingen. En laten we eerlijk zijn: als jonge moeder ben je bijna per definitie vermoeid en gestrest. Toch is het belangrijk om signalen van je lichaam serieus te nemen en rust te pakken wanneer je kunt.

Behandeling: wat doe je bij een borstontsteking?

Bij de eerste tekenen van een borstontsteking is snel handelen essentieel. Hoe eerder je begint met behandelen, hoe sneller je herstelt en hoe kleiner de kans op complicaties.

Stap 1: Blijf voeden aan de aangedane borst. Dit is het allerbelangrijkste en het klinkt tegenstrijdig: de borst die pijn doet, moet je juist blijven gebruiken. Door je baby aan de zere borst te laten drinken, wordt de ophoping van melk opgelost. De melk is veilig voor je baby — ook als je een ontsteking hebt. Begin elke voeding aan de aangedane borst, zodat je baby er het meest krachtig aan zuigt.

Stap 2: Warmte voor de voeding, koude erna. Leg voor de voeding een warm washandje of warmtekompres op de borst. Dit helpt de melk beter te laten stromen. Na de voeding kun je een koud kompres (of een zakje diepvriesgroenten in een theedoek) op de borst leggen om de pijn en zwelling te verminderen.

Stap 3: Masseer voorzichtig. Masseer tijdens de voeding of het kolven zachtjes het verharde gebied, met strijkende bewegingen richting de tepel. Niet te hard drukken — dat kan het weefsel beschadigen en de ontsteking verergeren. Denk aan zachte, rollende bewegingen.

Stap 4: Varieer de voedingshouding. Door je baby in verschillende houdingen aan te leggen, worden verschillende delen van de borst leeggedronken. Probeer de "rugbyhouding" (baby onder je arm) of leg je baby zo dat de kin wijst naar de verharde plek — daar zuigt je baby het sterkst.

Stap 5: Rust en pijnstilling. Ga naar bed. Serieus. Een borstontsteking is een signaal van je lichaam dat je te hard gaat. Neem paracetamol of ibuprofen voor de pijn en koorts — beide zijn veilig bij borstvoeding. Ibuprofen heeft als extra voordeel dat het ook ontstekingsremmend werkt. Drink veel water.

Stap 6: Neem contact op met je zorgverlener. Als de klachten na 12 tot 24 uur niet verbeteren, als de koorts boven 39°C komt of als je je steeds zieker voelt, neem dan contact op met je verloskundige of huisarts. Je hebt mogelijk antibiotica nodig.

Wanneer zijn antibiotica nodig?

Niet elke borstontsteking vereist antibiotica. Veel borstontsteking is niet-infectieus — het is een ontsteking door ophoping van melk, zonder dat er bacteriën bij betrokken zijn. In dat geval zijn de bovengenoemde maatregelen (voeden, warmte, massage, rust) voldoende en verbetert het binnen 24 tot 48 uur.

Antibiotica zijn nodig als:

• De klachten niet verbeteren na 24 uur ondanks zelfzorgmaatregelen
• De koorts boven 39°C blijft of stijgt
• Je zichtbare tepelkloven of wondjes hebt (hogere kans op bacteriële infectie)
• Er pus uit de tepel komt
• Je je erg ziek voelt en het snel erger wordt

De meest voorgeschreven antibiotica bij borstontsteking zijn flucloxacilline of amoxicilline/clavulaanzuur. Beide zijn veilig bij borstvoeding — je kunt en moet gewoon blijven voeden. De kuur duurt meestal 7 tot 10 dagen. Maak de kuur altijd af, ook als je je al beter voelt, om terugval te voorkomen.

In zeldzame gevallen kan een onbehandelde of niet goed behandelde borstontsteking leiden tot een borstabces — een afgekapselde holte gevuld met pus. Dit vereist drainage (leegprikken) door een arts, soms onder echogeleide. Een borstabces is gelukkig zeldzaam en ontstaat meestal alleen als een borstontsteking niet of te laat wordt behandeld.

Voorkomen is beter dan genezen

Als je eenmaal een borstontsteking hebt gehad, is de kans op herhaling groter. Daarom is preventie zo belangrijk. Hier zijn de belangrijkste maatregelen om een borstontsteking te voorkomen:

• Laat je borsten goed leedrinken. Leg je baby regelmatig aan en sla geen voedingen over. Als je baby een voeding overslaat (omdat die langer slaapt of je er niet bent), kolf dan om stuwing te voorkomen
• Zorg voor een goede aanleg. Een baby die goed is aangelegd, drinkt efficiënt en leegt de borst beter. Als je twijfelt over de aanleg, vraag dan hulp aan een lactatiekundige. Lees ook onze tips voor het aanleggen
• Draag geen te strakke kleding of bh. Vermijd beugelbh's en kleding die druk uitoefent op je borsten
• Verzorg je tepels. Houd je tepels schoon en droog. Gebruik lanoline of een tepelcrème om kloven te voorkomen — tepelkloven zijn een risicofactor voor borstontsteking
• Bouw voedingen geleidelijk af. Als je wilt minderen of stoppen met borstvoeding, doe dit dan geleidelijk — niet van de ene op de andere dag. Vervang elke paar dagen een voeding door een flesje
• Rust en zelfzorg. Slaap als je kunt, eet goed, drink genoeg en accepteer hulp. Een uitgeput lichaam is vatbaarder voor ontstekingen
• Varieer je voedingshoudingen. Door te wisselen tussen verschillende houdingen (zittend, liggend, rugby) worden alle melkkanalen goed leeggedronken

Mythes over borstontsteking

Er bestaan hardnekkige mythes over borstontsteking die angst veroorzaken of tot verkeerd handelen leiden. Laten we de belangrijkste rechtzetten:

"Je moet stoppen met voeden aan de zere borst." Nee! Dit is het slechtste wat je kunt doen. Stoppen met voeden aan de aangedane borst verergert de ophoping van melk en maakt de ontsteking erger. Blijf voeden — de melk is veilig voor je baby.

"Borstontsteking betekent dat je borst geïnfecteerd is." Niet per se. Veel borstontsteking is niet-infectieus — het is een ontstekingsreactie door melkophoping. Pas als er bacteriën bij komen, wordt het een infectie die antibiotica nodig heeft.

"Je moet de borst leegmasseren met kracht." Nee. Harde, diepe massage kan het borstweefsel beschadigen en de ontsteking verergeren. Gebruik zachte, strijkende bewegingen richting de tepel. Wees lief voor je borst.

"Koorts bij borstvoeding is altijd een borstontsteking." Niet noodzakelijk. Koorts kan ook wijzen op een blaasontsteking, griep of een andere infectie. Als je koorts hebt maar geen lokale symptomen in de borst (roodheid, verharding, pijn), zoek dan naar andere oorzaken.

"Na een borstontsteking kun je beter stoppen met borstvoeding." Absoluut niet, tenzij jij dat zelf wilt. Na herstel kun je gewoon doorgaan met borstvoeding. Een borstontsteking is vervelend maar geen reden om te stoppen.

Een borstontsteking is pijnlijk, vermoeiend en emotioneel belastend — bovenop de toch al zware periode van de eerste maanden met een baby. Maar met de juiste kennis en snel handelen is het in de meeste gevallen binnen een paar dagen voorbij. Luister naar je lichaam, vraag hulp als je het nodig hebt en wees mild voor jezelf. Je doet het geweldig.

Let op: dit artikel is informatief van aard en vervangt geen medisch advies. Heb je symptomen van een borstontsteking? Neem contact op met je verloskundige of huisarts, zeker als de klachten niet verbeteren na 24 uur of als je hoge koorts hebt.